Phân tích bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ – Văn mẫu lớp 9

Phân tích bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ – Bài số 1

Đọc bài thơ có cái tựa đề không mấy êm tai này, cảm giác của chúng ta như người vượt dốc, trèo đèo. Nó gập ghềnh không phẳng lặng êm xuôi. Nó gập ghềnh, gấp khúc. Ở cụm từ "trên lưng", ta còn nhận ra một thoáng chốc nhọc nhằn. Bài thơ là một phác thảo chân dung trong một hoàn cảnh khác thường. Sự khác thường chính là ở cái khối lượng mà mang vác trên vai thật lớn. Là , người vợ, người phụ nữ tháo vát đảm đang không chỉ gánh vác "giang sơn nhà chồng" mà còn nhiều hơn thế. Sự nghiệp chống Mỹ cứu nước đem đến cho mẹ cùng với trách nhiệm là biết mấy vinh quang.

Loading...

Về cấu trúc bài thơ, hình tượng người mẹ – hình tượng trung tâm vừa chạy dọc toàn bài thơ tẽ ngang ra từng cành, nhánh như những cây xà nu, cây kơ-nia vừa vút cao lên để tiếp nhận ánh sáng mặt trời vừa bám chặt vào lòng đất để không một thứ gió to bão lớn nào có thể làm cho nó chao đảo, ngả nghiêng. Vì thế việc chia đoạn là cần thiết, song để phân tích cần đến một cái nhìn tổng thể có tính khái quát nói chung, về bố cục, căn cứ vào nhịp điệu toàn bài mà ngắt ra làm ba khúc, bắt đầu từ những lời ru "Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi – Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ". Từ người mẹ với ba vùng không gian ngày càng rộng mở: người mẹ giã gạo, người mẹ tỉa bắp, người mẹ hướng tới chiến trường. Ở cả ba đoạn thơ ấy, người mẹ đều gắn với công việc, bằng tình thương, với bao ước mơ. Ba yếu tố hợp thành hình tượng rất khó cắt chia. Nhưng để phân tích, chúng ta không có cách nào khác là bóc tách chúng ra trong sự hội tụ khách quan của nó. Bóc tách không chỉ để cảm nhận kĩ càng mà còn nhìn ra một xu thế của sự phát triển: rộng dần ra, cao dần lên ở hình tượng.

1. Người mẹ của công việc Công việc hằng ngày của mẹ thực ra cũng chỉ là những công việc bình thường như giã gạo, đi nương, tỉa bắp. Có những giọt mồ hôi, có những lời than thở cũng chẳng mấy ngạc nhiên, bởi công việc nhà nông dù miền ngược hay miền xuôi vẫn muôn đời là vậy. Nhưng so với miền xuôi, công việc ấy còn nhọc nhằn gấp bội, vì có làm gì, lúc nào người mẹ cũng dịu đứa con nhỏ trên lưng. Những câu thơ gắn người mẹ với đứa con trong công việc vì vậy mới nặng trĩu xót thương:                              

Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ đội                              

Nhịp chày nghiêng, giấc ngủ em nghiêng.

Câu thơ độc đáo giàu sức tạo hình và rất hiện thực. Phát hiện độc đáo này là nhờ vào sự sóng đôi của từ "nghiêng". Nhịp chày giã gạo, thực ra nó không nghiêng, nhưng vì giấc ngủ của cháu bé không được ngay ngắn như đặt trên giường mà cháu bé dựa vào tấm lưng người mẹ lúc lên lúc xuống phải chao đảo, dập dờn nén nghiêng lệch hẳn đi. Cháu bé nhọc nhằn chẳng kém gì người mẹ. Giọt mồ hôi của mẹ không đổ xuống sàn, xuống nương, xuống rẫy ("Mồ hôi mà đổ xuống đồng", "Mồ hôi thánh thót như mưa ruộng cày" – Ca dao), nó rơi xuống má con "nóng hổi". Mồ hôi ấy là của cả con và mẹ. Người mẹ không muốn đứa con gánh chịu vất vả cực nhọc:  

Lưng núi thì to mà lưng mẹ nhỏ

Vẫn là người mẹ với công việc, tuy lần này, ở đoạn hai, nó không phải là giã gạo mà là tỉa bắp ("Mẹ đang tỉa bắp trên núi Ka-lưi"). Tỉa bắp trên lưng núi, trên nương, sự vất vả của người mẹ, do đó không còn sự so sánh cái tư thế "nghiêng" giữa nhịp chày và giấc ngủ, mà mở ra một tương quan khác. "To" thuộc vẻ lưng núi, "nhỏ" thuộc về lưng mẹ. Lấy cái lớn mà so với cái nhỏ. Khái niệm vể sự gian khổ không còn trừu tượng chung chung, nó đã đo được bằng ý chí . Người mẹ dịu con một mình tỉa bắp trên nương đã được hiện lên trong thơ :                              

Nhớ người mẹ nắng cháy lưng                              

Địu con lên rẫy bẻ từng bắp ngô.

Câu thơ vừa có cái hiu hắt, cô đơn, vừa có cái gan dạ bền bỉ lạ lùng, cái chất "chân cứng đá mềm" của người dân miền núi. Rồi đến đoạn ba:                              

Mẹ đang chuyển lán, mẹ đi đạp rừng                              

Thằng Mĩ đuổi ta phải rời con suối.

Hai câu thơ không có hình ảnh, chỉ "kể" chứ không "tả" như hai đoạn trên giúp chúng ta hiểu thêm một khía cạnh khác ở người mẹ hay lam hay làm: ấy là sự nguy hiểm rình rập. Nhịp điệu hối thúc của câu thơ gợi sự khẩn trương, gấp gáp. Vẫn là với đứa con ấy, người mẹ không chi lo việc mưu sinh mà lo cả mạng sống cho chính mình, cho đứa con dưới bom đạn giặc.

2. Người mẹ tâm tình

Hướng phát triển của mạch thơ đi dần vào chiều sâu hình tượng. Vì sao người mẹ lam lũ, nhọc nhằn? Vì một nguồn sống khác chứ không chỉ là củ sắn, bắp ngô: "Mẹ thương a-kay, mẹ thương bộ đội". Dòng máu trong mẹ đầy ắp tình thương, một tình thương nhân hậu, vị tha, vô cùng cao cả: cho đứa con ruột thịt đã đành, cho cả những người không phải là ruột thịt (bộ đội) "Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ đội". Bộ đội cũng là những đứa con cần được nuôi nấng và thương yêu. Đó là những đứa con, không thuộc về một gia đình cụ thể như đứa con đang dịu trên lưng, mà thuộc về một cái gì lớn hơn nhưng thiêng liêng không kém ấy là những đứa con của núi sông này, của Tổ quốc này mà mẹ gắn bó thương yêu. Mẹ không chỉ thương bộ đội, "mẹ thương làng đói", lại một khía cạnh khác của tình thương. Cái đói đối với những người nghèo thiếu nói chung vốn đã dược nói nhiều trong văn học. Nhưng cái đói của người dân miền núi còn gay gắt hơn nhiều. Đói đến ăn củ nâu, củ sắn thay cơm, phải ăn tro tranh thay muối, cuộc sống ấy cũng cần đến sự cưu mang đùm bọc. Đó là cái nghĩa đồng bào. Tuy nhiên dù thương đồng chí, đồng bào, trong trái tim mẹ không bao giờ có sự phân chia hay đối lập với đứa con ruột thịt. Lúc nào tình thương ấy cũng hoà nhập với tình thương đứa con ruột của mẹ:                            

– Mẹ thương a – kay, mẹ thương bộ đội…                              

– Mẹ thương a – kay, mẹ thương làng đội.

Giai điệu của tình thương phải chăng một phần dành để ru con, một phần dành để ru mình. Nó phong phú dồi dào, có sức bền nhân văn, cội rễ. Trong các cuộc , nhất là trong hai cuộc chống thực dân Pháp và chống đế quốc Mỹ vừa qua, tình thương của mẹ tuy vô hình nhưng nó có sức mạnh to lớn đối với những người cầm súng cùng với việc nuôi lớn những đứa con như thế.

3. Người mẹ của ước mơ

Ước mơ của người mẹ do sự hoà nhập của lẽ sống, của tình thương như con suối đổ ra sông, cứ lớn rộng dần ra. Trước hết là ước mơ cho con, vì đứa con là hi vọng, là phần đời sáng tươi của người mẹ sau này :                              

Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi                              

Mặt trời của mẹ, em nằm trên lưng

Ở đây có hai khái niệm tương đương khác nhau nhiều về số đo vật lí, nhưng về tâm lí chúng chỉ là một mà thôi. "Mặt trời của bắp" là để nuôi cây, mang lại sự sống cho trăm loài trên trái đất, "mặt trời của mẹ" là đứa con để nuôi hạnh phúc, nuôi hi vọng không cùng ở nơi người mẹ. Nói đến mặt trời là nói đến hai đặc trưng lan toả: sáng và ấm. Đứa con thân yêu của mẹ hội tụ cả hai phẩm chất tuyệt vời, dù mặt trời của mẹ, của riêng mẹ chỉ nho nhỏ, chỉ vừa nằm đủ "trên lưng". Mơ ước cho con thường bao giờ cũng giản dị, giản dị như cuộc đời người mẹ :                              

Con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần                               

Mai sau con lớn vung chày lún sân…

Đó là một chàng trai khoẻ mạnh, giỏi giang, biết đỡ đần việc nhà giúp mẹ. "Hạt gạo trắng ngần" là hạt gạo của ước mơ. Gạo là để nuôi sống con người, là sự nối tiếp cái việc của mẹ từ xưa, cái ngày "Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ đội". Hàm ý của câu thơ còn một nghĩa: con hãy đi tiếp con đường của mẹ nếu chiến tranh "kéo dài năm năm, mười năm hay còn lâu hơn nữa". Trở lại cái ước mơ giản dị "mai sau con lớn" trên kia, không phải ngẫu nhiên mà ý thơ lặp lại không dưới hai lần, gần như cả lời và ý. Hai câu thơ ở đoạn hai "Con mơ cho mẹ hạt bắp lên đều…". Vẫn là cái ý nghĩ giản dị "Con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần" ở đoạn thứ nhất. Vẫn nhịp 4 /4 ấy, nhịp hai như tiếng chày giã gạo ngày xưa. Trong sáng và lành mạnh biết bao cái ước mơ nhỏ nhoi của những người một nắng hai sương đi gieo hạt mùa màng cần cái ấm cái no, nó tha thiết và khát khao như cơm ăn nước uống. Thế mà kẻ thù đang cướp đi cái ước mơ đơn giản ấy ("Thằng Mĩ đuổi ta phải rời con suối"). Nhà tan khi nước mất đó là một thảm hoạ khôn lường. Một khi kẻ thù đã cướp đi cuộc sống và quyền được sống của con người, vậy thì chỉ còn một cách như thế hệ trước của cu Tai, anh chị của cu Tai phải làm, và đến lượt mẹ, và cả cu Tai nữa :                              

Anh trai cầm súng, chị gái cầm chông                              

Mẹ địu em đi để giành trận cuối                               

Từ trên lưng mẹ, em đến chiến trường                               

Xem thêm:  Phân tích đoạn trích Thúy Kiều báo ân báo oán - Văn mẫu lớp 9

Từ trong đói khổ em vào Trường Sơn

"Từ … em đến", "Từ … em vào": ấy là một con đường không thể nào khác. Đó là nhân danh chân lí độc lập, tự do mà chúng ta cầm súng. Trong giấc mơ chiến đấu lâu dài, có ước mong một ngày thắng lợi. Ngày chiến thắng và cũng là thống nhất non sông chính là ngày "được thấy Bác Hồ". Hình ảnh Hồ Chí Minh đặt trong bối cảnh những huyền thoại dân gian giống như Phật, tiên trong cổ tích. Bởi nó rực rỡ, như có một thứ hào quang từ đó toả ra. Nó chân thật và cảm động. Tính của bài thơ, sự chất phác trong cách rất riêng của người miền núi đã gặp nhau trong hình ảnh Hồ Chí Minh như một viên ngọc, vừa mới mẻ vừa quen thuộc. Bài thơ vì vậy, về hình thức thì khép lại nhưng ý thơ, tình thơ lại cứ mở ra hướng về cái ngày mẹ cu Tai đã và đang đánh đổi bằng tất cả mồ hôi và máu của mình.

Bài thơ hiện thực, tâm tình và giàu ước mơ thể hiện dưới dạng tình thương, là con suối của tình thương chính là vì thế.

Phân tích bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ – Bài số 2

Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ của Nguyễn Khoa Điềm ra đời ngay tại chiến khu Trị – Thiên, trong những ngày kháng chiến chống Mĩ đang dần đến thắng lợi nhưng vẫn còn vô cùng gian khổ. Nhà thơ đã tận mắt chứng kiến hình ảnh những bà mẹ Tà-ôi giã gạo nuôi bộ đội đánh Mĩ, để cảm xúc từ hiện thực thăng hoa thành những vần thơ có sức lay động mãnh liệt. Bài thơ “thể hiện tình yêu thương con gắn với lòng yêu nước, với tinh thần chiến đấu của người mẹ miền tây Thừa Thiên bằng những khúc ru nhịp nhàng, mang giọng điệu ngọt ngào trìu mến”.

Người mẹ trong thi ca từ sau cách mạng tháng Tám luôn là hình tượng trung tâm, có sự phát triển về tầm vóc và chiều sâu tình cảm tư tưởng, hài hoà riêng chung. Từ những người mẹ trong thơ Tố Hữu thời kì kháng chiến chống Pháp như bà Bầm, bà Bủ, bà mẹ Việt Bắc đến người mẹ trong Tiếng hát con tàu của Chế Lan Viên, chúng ta đã từng được cảm nhận sự gắn kết giữa người mẹ với cách mạng và kháng chiến. Đến thời kì kháng chiến chống Mĩ, với tính chất quyết liệt gian khổ, chúng ta từng gặp những vẻ đẹp như hình tượng người mẹ đào hầm giấu hàng sư đoàn dưới đất ở Đất quê ta mênh mông của nhà thơ Dương Hương Ly. Có thể nói hình tượng người mẹ trong bài thơ của Nguyễn Khoa Điềm là sự kế thừa tốt đẹp những đặc trưng người mẹ quê hương – người mẹ chiến sĩ, tập trung những cảm xúc trong trẻo nhất của nhà thơ, gợi về vẻ đẹp tâm hồn của đồng bào dân tộc theo kháng chiến. Không phải ngẫu nhiên khi phổ nhạc bài thơ này, nhạc sĩ Trần Hoàn đã đặt lại tựa đề là Lời ru trên nương, bởi lẽ chính những lời ru đã làm thành cấu tứ của bài thơ, dẫn dắt ta vào một thế giới mang đậm bản sắc riêng của người Tà-ôi. Bài thơ như là minh chứng của tấm lòng đồng bào dân tộc một lòng tin theo Đảng, thương con thương bộ đội, thương yêu núi rừng nương rẫy làng bản, thương đất nước. Tình thương thành điệp khúc xuyên suốt theo nhịp chày của mẹ:

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi
Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ

Có lẽ đây là lời của nhà thơ, hàm chứa bao trìu mến dành cho chú bé Tà-ôi như muốn góp thêm bao thương mến hoà cùng khúc ru của mẹ. Hình ảnh ấy khiến người đọc bồi hồi nhớ lại những câu thơ viết về người mẹ Việt Bắc trong kháng chiến chống Pháp của nhà thơ Tố Hữu:

Nhớ người mẹ nắng cháy lưng
Địu con lên rẫy bẻ từng bắp ngô

Người mẹ chống Pháp và người mẹ chống Mĩ có những điểm tương đồng trong công việc. Nhưng ở Nguyễn Khoa Điềm, hình ảnh thơ này không xuất phát từ nỗi nhớ mà được cất lên ngay giữa hiện thực chống Mĩ. Nét đẹp của hình tượng được khơi lên từ tính chất công việc “Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ đội”. Người mẹ được khắc hoạ trong từng chi tiết sống động nhất, nổi bật với tứ thơ thật đẹp:

Nhịp chày nghiêng, giấc ngủ em nghiêng.

Tưởng như trong động tác của mẹ cũng đã ngân lên nhịp điệu ru ngọt ngào và nhịp đưa em đều đặn an bình như trên một cánh võng êm. Tác giả hoàn toàn không thi vị hoá mà bằng ngòi bút tả thực giúp người đọc nhận ra: mồ hôi mẹ nóng hổi, vai mẹ gầy – bao vất vả như đọng cả trên đôi vai mẹ. Mỗi khúc ru hiện lên hình ảnh mẹ trong nhiều tư thế cũng như công việc khác nhau: giã gạo, tỉa bắp, chuyển lán, đạp rừng… như hoàn chỉnh bức chân dung lao động khoẻ khoắn cũng như niềm hân hoan được hoà vào những công việc kháng chiến. Không những thế, qua những hình ảnh này, ta còn hình dung một nhịp sống bình thản của những người dân và cán bộ chiến sĩ ở chiến khu chống Mĩ. Mặc dù, trong thực tế, đây là nơi hứng chịu rất nhiều bom đạn kẻ thù và luôn phải đương đầu với những cuộc hành quân lùng sục “tìm và diệt”, càn quét hòng xóa sạch dấu tích của vùng chiến khu đầu mối Bắc – Nam này. Cuộc sống khó khăn thiếu thốn đòi hỏi phải tự cấp tự túc, tăng gia sản xuất, bảo đảm nuôi quân đánh giặc. Hình ảnh người mẹ giã gạo khiến ta lại liên tưởng đến những nhịp chày trong bài hát Tiếng chày trên sóc Bom Bo của cố nhạc sĩ Xuân Hồng. Ở đâu cũng vậy, khi cách mạng được bao bọc, chăm chút bằng tất cả tình cảm yêu nước của nhân dân, khi biết dựa vào dân thì không sức mạnh tàn bạo nào của kẻ thù có thể khuất phục.

Gạo dành để nuôi quân, mẹ lại lên nương tỉa bắp, cùng với a-kay. Đằng sau hành động đó ẩn chứa vẻ đẹp của sự hi sinh, nhường cơm sẻ áo cho người cách mạng. Lòng mẹ bao dung lại được cảm nhận bằng bao tình cảm thương mến của nhà thơ:

Lưng núi thì to mà lưng mẹ nhỏ
Em ngủ ngoan em đừng làm mẹ mỏi
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi
Mặt trời của mẹ, con nằm trên lưng

Lời thơ thật dịu dàng như ru sâu thêm giấc ngủ cho em cu Tai, như muốn sẻ chia những vất vả nhọc nhằn trong công việc của mẹ. Không gian mênh mang của vùng núi rừng tây Thừa Thiên như mở ra với ánh mặt trời lan toả khắp núi đồi. Nổi bật giữa khung cảnh là người mẹ Tà-ôi với công việc cần mẫn. Nhưng mẹ không hề đơn độc chính vì có mặt trời của mẹ – em cu Tai đang ngon giấc. Với cách ví von đặc sắc này, nhà thơ đã tạo nên liên tưởng về mối quan hệ mật thiết của con người với núi rừng, nương rẫy. Không có tình cảm gắn bó, không thể tạo được liên tưởng thú vị giữa hạt bắp với con nằm trên lưng.

Mặt trời không gợi ra cảm giác về độ nóng, độ chói mà trở thành hình tượng biểu trưng cho nguồn sống mạnh mẽ. Mặt trời của bắp đem lại hạt mẩy hạt chắc. Mặt trời của mẹ – em cu Tai là hạnh phúc, nguồn sống của mẹ. Những chú bé Tà-ôi được tắm trong ánh sáng sẽ trở nên vạm vỡ săn chắc, ánh mặt trời hào phóng ban tặng cho mẹ những đứa con khoẻ mạnh của núi rừng. Hình tượng sáng tạo của Nguyễn Khoa Điềm đã đem lại những rung cảm thẩm mĩ đặc biệt.

Người đọc còn nhận ra tấm lòng mẹ mênh mông trong hình ảnh mẹ con không cách xa: Lưng đưa nôi và tim hát thành lời . Lời tim ngân nga suốt ba đoạn thơ thành điệp khúc dạt dào thương mến:

Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi
Mẹ thương a-kay…

Khởi nguồn của mọi hành động cao cả bắt đầu từ tình yêu bình dị nhất. Điểm xuất phát của lời ru chính từ tấm lòng mẹ thương a-kay vô bờ bến này! Còn tình thương nào bình dị, gần gũi mà sâu sắc bằng tình mẹ thương con? Âm vang lòng mẹ cất thành lời ru, thành lời thơ đầy xúc cảm của Nguyễn Khoa Điềm, với những chiều liên tưởng gắn bó trực tiếp với từng công việc của mẹ, bộc lộ vẻ đẹp rất giản dị mà cao cả. Mẹ thương a-kay! – rất ngắn gọn nhưng cũng rất đầy đủ, đẹp đẽ vẻ đẹp tâm hồn mẹ. Hơn thế nữa, đó là xuất phát điểm của những tình cảm thời đại: mẹ thương bộ đội. Có ranh giới nào của tình thương rất đầm ấm ấy không?

Sự sống của a-kay cũng là tương lai của buôn làng. Bởi thế cũng rất tự nhiên khi mẹ thương a-kay, mẹ thương làng đói. Cuộc sống của người Tà-ôi những năm chống Mĩ còn bao cơ cực thiếu thốn nhưng sức mạnh của tình thương sẽ giúp người mẹ vượt lên tất cả. Bàn tay mẹ cần mẫn tỉa bắp, gieo mầm sự sống với niềm mong mỏi thật bình dị: hạt bắp lên đều. Núi rừng, làng buôn và đứa con thân thương vô cùng với tâm hồn mẹ. Tình cảm yêu thương ấy còn thăng hoa trong những ước mơ về sự sống buôn làng. Đẹp thay và cũng dạt dào thương mến là lời thơ: Con mơ cho mẹ…hạt gạo trắng ngần, hạt bắp lên đều. Giấc mơ giản dị truyền sang em cu Tai còn chứa đựng niềm mong ước về tương lai của con:

Mai sau con lớn vung chày lún sân
… Mai sau con lớn phát mười kalưi

Hình ảnh gắn với tương lai của con thật kì vĩ, như mang theo sức mạnh của các nhân vật sử thi huyền thoại. Ước vọng về con làm nên sức mạnh, sự bền bỉ của mẹ. Đồng thời còn hội tụ cả sức mạnh cộng đồng từ quá khứ đến hiện tại gắn với tinh thần cuộc chiến đấu lâu dài, vượt qua bao sóng gió thử thách.

Cảm hứng của khúc ru cuối gắn liền với hiện thực khốc liệt và khẩn trương của cuộc kháng chiến chống Mĩ, với nhịp sống chiến khu Trị – Thiên. Hình ảnh của mẹ trong đoạn thơ này có một sự thay đổi, không phải trong một dáng chênh chao trong nhịp chày nghiêng, không lặng thầm nhẫn nại gieo từng hạt giống mà rất dứt khoát mạnh mẽ:

Mẹ đi chuyển lán, mẹ đi đạp rừng

Dáng vẻ con người được tô đậm qua hai động từ “đi” gợi tư thế chủ động với những công việc tiếp sức chiến đấu: chuyển lán, đạp rừng như hàm chứa ý thức tự hào của người Tà-ôi làm chủ vùng núi rừng của ta. Con người trong tư thế đối mặt với kẻ thù, quyết tâm chiến đấu giữ đất giữ rừng. Kẻ thù với dã tâm “đuổi ta phải rời con suối”, người Tà-ôi vẫn một dạ kiên trung! Không chỉ có mẹ, mà anh trai cầm súng, chị gái cầm chông và em cu Tai cũng theo mẹ vào trận cuối. Những câu thơ hừng hực tinh thần bất khuất của người dân tộc miền tây Thừa Thiên, đem lại cảm hứng lạc quan của cuộc chiến đấu chống Mĩ. Sự trưởng thành của mỗi con người từ nhận thức đến hành động đã được khẳng định bằng hai câu thơ thật khoẻ khoắn:

Từ trên lưng mẹ, em đến chiến trường
Từ trong đói khổ, em vào Trường Sơn

Xem thêm:  Soạn văn bài: Thư (điện) chúc mừng và thăm hỏi

Tinh thần của bao thế hệ người Tà-ôi theo cách mạng đã truyền cả sang a-kay, dạt dào một , khẳng định dứt khoát con đường em đi sẽ hoà vào đội ngũ chiến đấu với ý chí quyết thắng. Đó là cơ sở cho ước mơ thật đẹp:

Con mơ cho mẹ được thấy Bác Hồ
Mai sau con lớn làm người Tự do

Trong tình cảm của người Tà-ôi cũng như của những đứa con miền Nam chiến đấu chống Mĩ, Bác Hồ luôn là nguồn động viên, là biểu tượng sáng chói của cách mạng, của chiến thắng. Bởi vậy, mong ước được gặp Bác luôn là cảm xúc thường trực, dù cho thời điểm viết bài thơ này là 1971. Bởi lẽ, chỉ có thống nhất, mẹ mới được ra với Bác. Giấc mơ đẹp gắn liền với ước nguyện giành lại trọn vẹn non sông, thoả lòng Bác mong. Lời ru kết lại cùng hình tượng em cu Tai của tương lai là người Tự do của một đất nước hoà bình. Đó cũng là mong ước chung của nhân dân, của những người Việt Nam yêu nước.

Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ của Nguyễn Khoa Điềm đã tạo được những cảm xúc đồng điệu với bao người con miền Nam anh dũng thời chống Mĩ, nói lên trọn vẹn vẻ đẹp và tâm tư của người dân tộc miền tây Thừa Thiên trung dũng kiên cường, thủy chung với cách mạng. Cảm xúc bình dị trong sáng với hình tượng người mẹ đã làm nên sức hấp dẫn riêng của tác phẩm. Từ ngôn ngữ đến hình ảnh thơ đều đậm chất dân tộc, đem đến cho người đọc những cảm nhận đặc biệt thương mến cùng hoà theo lời ru cho giấc ngủ thanh bình của em bé Tà-ôi. Bài thơ toát lên tinh thần lạc quan cách mạng, kết đọng những ân tình sâu lắng của nhà thơ về nhân dân đất nước cũng như niềm tin vào thắng lợi cuối cùng của cuộc kháng chiến chống Mĩ.

Niềm tin ngày ấy giờ đây đã thành hiện thực. Em cu Tai ngày ấy giờ đây cũng đã trưởng thành và sống làm người Tự do như niềm mong mỏi ngày nào thiết tha trong lời ru của mẹ. Nhưng lời ru ngày ấy mãi còn sức vang ngân trong lòng bao thế hệ, bồi đắp tình yêu quê hương đất nước, con người Việt Nam.

Phân tích bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ – Bài số 3

Nguyễn Khoa Điềm là nhà thơ có nhiều những đóng góp đáng kể trong nền văn học Việt Nam, những bài thơ của ông để lại nhiều giá trị sâu sắc và đặc biệt nổi bật đó là bài khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ.       

Những khúc hát ru của người mẹ đã là nguồn cảm hứng vô tận để tác giả sáng tác lên những tác phẩm hay và đặc biệt có ý nghĩa, nó mang những khúc hát ru thu hút những làn điệu nhẹ nhàng trong tâm hồn của tác giả, những hình ảnh đó đã tác động mạnh mẽ trong lòng người đọc, những lời ru những em bé ngủ trên lưng những người mẹ khi địu con lên núi, ngủ trên lưng mẹ những em bé này lớn lên từng này, những giấc ngủ ngon đã trở thành một động lực để người mẹ có thể lao động để nuôi dưỡng những người con của mình, mẹ lao động đó là giã gạo, và một nhiệm vụ quan trọng đó là nuôi những chú bộ đội đi chiến đấu, những điều cao cả đó đã được tác giả thể hiện thật sâu sắc, những điều đó mang những đặc trưng riêng và mang những nỗi nhớ riêng biệt, đối với những người mẹ niềm núi này:

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi, 
Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ. 
Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ đội, 
Nhịp chày nghiêng, giấc ngủ em nghiêng. 
Mồ hôi mẹ rơi má em nóng hổi, 
Vai mẹ gầy nhấp nhô làm gối, 
Lưng đưa nôi và tim hát thành lời:

Ngủ ngoan a kay ơi, ngủ ngoan a kay hỡi, 
Mẹ thương a kay, mẹ thương bộ đội 
Con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần, 
Mai sau con lớn vung chày lún sân…

Những khúc hát ru của những người mẹ này đã mang những khoảnh khắc đặc biệt trong tâm trí của những người chiến sĩ cách mạng, những lời hát đó đã khắc khoải sâu sắc trong lòng người, nó mang những dấu ấn riêng và đặc biệt sâu sắc, trong những hình ảnh đó những sự vất vả của những người mẹ đã thể hiện sâu sắc và nó nổi bật trong những trang thơ của tác giả, những nỗi vất vả đó được diễn tả bằng những từ như đổ mồ hôi, nhưng vai gầy nhấp nhô… những lời đó đã thể hiện được những nỗi vất vả của những bà mẹ. Sự tận tụy đó thể hiện những nỗi niềm sâu sắc, nó mang những nỗi nhớ thương và tác giả đã thể hiện những nỗi nhớ thương và tình cảm sâu sắc của tình yêu đối với những người mẹ này, sự biết ơn sâu sắc, những khoảnh khắc đó mang những âm điệu nhẹ nhàng và âm vang:

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi, 
Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ. 
Mẹ đang trỉa bắp trên núi Ka–lưi 
Lưng núi thì to, mà lưng mẹ nhỏ, 
Em ngủ ngoan em, đừng làm mẹ mỏi. 
Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi, 
Mặt trời của nằm trên lưng.

Những việc làm của mẹ đều là muốn chăm cho con lớn khôn, mẹ yêu thương con và yêu thương những chú bộ đội đã hy sinh để bảo vệ tổ quốc, những nhịp chày dã gạo đã thể hiện mang những dấu ấn sâu sắc trong tâm hồn của tác giả, những điều đó đã thể hiện sâu sắc và mang những nhịp điệu riêng và vô cùng ý nghĩa cho tác giả, những nỗi nhớ thương đó thể hiện qua những ngôn ngữ trong tác phẩm này, hình ảnh mang những đặc trưng sâu sắc, những lời ru của người mẹ mong cho người con của mình ngủ ngon và những tâm sự thầm kín mà người mẹ đã thể hiện, mặt trời của bắp đó là mặt trời của nguồn lương thực nuôi sống bộ đội và nuôi con, nhưng mặt trời của mẹ thì nằm trên lưng, đó là tất cả những tình cảm sâu sắc mà người mẹ muốn thể hiện, con là tất cả đối với mẹ, là niềm tin trong sáng là cuộc sống của mẹ:

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi, 
Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ. 
Mẹ đang chuyển lán, mẹ đi đạp rừng. 
Thằng Mỹ đuổi ta phải rời con suối 
Anh trai cầm súng, chị gái cầm chông, 
Mẹ địu em đi để dành trận cuối. 
Từ trên lưng mẹ em đến chiến trường, 
Từ trong đói khổ em vào Trường Sơn.

Sự mong mỏi của mẹ đó là mong cho con ngoan và khỏe mạnh, những lời tâm sự mà người mẹ đã thể hiện được sâu sắc trong tác phẩm đó là những điều thầm kín và những nỗi niềm sâu rộng mà tác giả đã thể hiện, tình yêu thương của tác giả trong bài này đó là những khoảnh khắc mà tác giả thể hiện qua những trang sách hay mang những giá trị riêng biệt nó biểu hiện tình cảm của mẹ dành cho người con, tình yêu thương đó đã tác động sâu sắc đến tâm hồn của tác giả, những khoảnh khắc đó nhẹ nhàng và tình cảm gắn bó mật thiết và có ý nghĩa vô cùng lớn khi sự yêu thương của mẹ là vô bờ bến. Nhưng mong ước của người mẹ là mong con của mình sau này cũng sẽ trở thành những người có ích cho xã hội như những người chiến sĩ cách mạng, phục vụ cách mạng.

Những vất vả gian lao của những người mẹ vừa phải nuôi con vừa phải lo chiến đấu cách mạng những người mẹ cao cả này đã để lại nhiều cảm xúc đáng kể cho tác giả, những điều đó không chỉ tạo nên những niềm tin sáng chói mà tạo nên những nhịp điệu riêng trong lòng của tác giả những hình dung đó, những hy sinh cao cả mà người mẹ đã dành nó to lớn và có sức mạnh vô cùng mạnh mẽ, những hình dung đó tạo nên những nhịp điệu riêng và có ý nghĩa đặc biệt sâu sắc, hình dung ra những hình ảnh mang những đặc điểm riêng và vô cùng ý nghĩa cho người đọc, những sự hy sinh đó vang vọng và mang những ý nghĩa đặc biệt sâu sắc, nhiều những hình ảnh mang những giá trị lớn lao khi người phụ nữ vừa nuôi con vừa cầm chông đánh giặc khi có giặc tới…

Sự hy sinh lớn lao đó đã thể hiện được những yếu tố cao cả trong người mẹ mong muốn của người mẹ con mình sẽ trở thành những người có ích và sẽ lo cho đất nước của mình, những điều đó sẽ có ý nghĩa tạo nên những nhịp điệu nhẹ nhàng mà bác hồ đã dạy dỗ.

Bài thơ đã thể hiện được tình cảm sâu sắc của những người cách mạng về những tình cảm dành cho những người mẹ địu con và nuôi con bằng cả tấm lòng của mình, những tình cảm đó đã gắn bó mạnh mẽ và sâu sắc trong tâm hồn của mỗi người.

Phân tích bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ – Bài số 4

Trong thơ ca Việt Nam hiện đại, có nhiều bài viết về chủ đề quê hương, đất nước. Lòng yêu nước thể hiện ở mỗi bài mỗi khác, tùy theo cảm hứng của tác giả, song mỗi bài là một nốt nhạc trong bản giao hưởng ngợi ca Tổ quốc và nhân dân anh hùng. Nguyễn Khoa Điềm là một nhà thơ chiến sĩ trưởng thành trong chiến khu tây Thừa Thiên gian khổ và ác liệt thời chống Mĩ. Trong những ngày mưa bom bão đạn ấy, bài thơ Khúc hát ru những em bé lớn trên lưng mẹ đã ra đời. Bài thơ dân tộc Tà-ôi vừa địu con trên lưng vừa giã gạo để nuôi bộ đội; tỉa bắp trên nương góp phần sản xuất lương thực cho kháng chiến và mơ ước sau này sẽ được thấy Bác Hồ, ước mong con mình khôn lớn được sống trong đất nước tự do. Qua đó, tác giả ca ngợi tình yêu con thiết tha, đằm thắm và tình yêu nước sâu nặng của bà mẹ Tà-ôi. Bài thơ có 3 khúc hát ru, mỗi khúc đều mở đầu bằng câu:                              

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi

Kết thúc là lời ru của mẹ được lặp lại ở mỗi đoạn:                              

Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi.                              

Mẹ thương a-kay, mẹ thương…                              

Con mơ cho mẹ…                              

Mai sau con lớn…

Trong mỗi khúc hát ru đều có hình ảnh người mẹ với công việc vất vả cùng tình cảm, ước vọng đối với đứa con và quê hương đất nước. Mở đầu bài thơ là tiếng ru thân thương, vỗ về của nhà thơ, đưa em bé vào giấc ngủ say nồng:                              

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi                              

Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ

Trong lời ru đứa con chứa chan niềm thương mến sâu xa đối với người mẹ. Hai câu thơ sau miêu mẹ trong công việc giã gạo nuôi quân:                              

Xem thêm:  Em có người anh đi bộ đội xa nhà. Hãy viết thư thăm hỏi và kể chuyện nhà cho anh biết - Văn mẫu lớp 4

Mẹ giã gạo mẹ nuôi bộ đội                              

Nhịp chày nghiêng giấc ngủ em nghiêng

Nếu câu thơ trên tả thực thì câu thơ dưới thể hiện tình cảm gắn bó sâu nặng giữa mẹ và con. Tác giả vừa miêu tả công việc giã gạo nặng nhọc của người mẹ, vừa miêu tả giấc ngủ chập chờn, giấc ngủ nghiêng của cu Tai trên lưng mẹ. Dường như chú bé cũng thấy được nỗi vất vả và ý nghĩa đẹp đó trong việc làm của mẹ nên hơi thở em hoà cùng hơi thở mẹ và em cố ngủ ngoan cho mẹ yên lòng. Nếu ai đà từng chứng kiến cảnh giã gạo bằng chày trong cối gỗ của đồng bào miền núi thì mới thấy hết sự vất vả khi biến hạt thóc thành hạt gạo trắng ngần. Nhà thơ đã chọn lựa những động tác tiêu biểu để miêu tả công việc giã gạo nặng nhọc và thế hiện tình mẹ con chân chất, sâu nặng của người mẹ miền núi. Cảnh tượng mộc mạc ấy đâ làm xúc động lòng người:                              

Mồ hôi mẹ rơi má em nóng hổi                              

Vai mẹ gầy nhấp nhô làm gối                              

Lưng đưa nôi và tim hát thành lời

Khi mẹ giã gạo, cu Tai vẫn ngủ trên lưng. Trong giấc ngủ, em vẫn cảm nhận được mồ hôi của mẹ rơi trên má em nóng hổi, cảm nhận được sự vất vả và tình yêu con thiết tha của mẹ. Tác giả đã sử dụng thành công nghệ thuật so sánh: đôi vai mẹ gầy làm gối cho con, lưng mẹ đung đưa làm nôi ru con ngủ và nhịp tim của mẹ hát thành lời yêu thương tha thiết. Trong giấc ngủ, lúc nào Cu Tai cũng được ấp ủ trong hơi thở và tình thương của mẹ, được nghe mẹ hát ru. Khổ thơ đã thể hiện được tình mẫu tử thắm thiết, thiêng liêng cùng công việc vất vả của người mẹ giã gạo để nuôi con, nuôi bộ đội Giải phóng. Nếu khổ thơ đầu là lời ru của nhà thơ thì khổ thơ thứ hai là tiếng nói tâm tình của người mẹ:                              

Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi                              

Mẹ thương a-kay, mẹ thương bộ đội

Câu thơ như lời ru êm ái chất chứa yêu thương. Tình cảm mẹ con vốn đã đẹp nay càng đẹp hơn bởi nó gắn liền với tình cảm lớn lao là tình thương bộ đội, tình yêu nước. Mẹ mong trong giấc ngủ, Cu Tai sẽ mơ giấc mơ của mẹ là có nhiều gạo thật ngon để nuôi bộ đội và Cu Tai sẽ lớn lẽn thật nhanh để giúp mẹ giã gạo nuôi quân:                              

Con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần                              

Mai sau con lớn vung chày lún sân…

Từ ước mơ có hạt gạo trắng ngần đến ước mơ mai sau con lớn vung chày lún sân đều chứa đựng niềm hi vọng cháy bỏng của người mẹ về đứa con sau này sẽ trở thành một thanh niên cường tráng, có ích cho nước, cho dân. Hình ảnh người mẹ trong cảnh tỉa bắp trên nương thật đẹp và cảm động:                              

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi                              

Em ngủ cho ngoan đừng rời lưng mẹ                              

Mẹ đang tỉa bắp trên núi Ka-Lưi                              

Lưng núi thì to mà lưng mẹ nhỏ

Vẫn là lời vỗ về của trái tim chan chứa thương yêu của nhà thơ, mong em bé ngủ ngon để mẹ yên tâm làm việc, nhưng ở khổ thơ này, cảm xúc da diết hơn thể hiện qua hình ảnh tương phản độc đáo: Lưng núi thì to mà lưng mẹ nhỏ. Núi thì lớn, nương bắp thì rộng mà sức mẹ có hạn. Mẹ cắm cúi, lom khom tỉa bắp, trên lưng mẹ con vẫn ngủ say. Câu thơ đã khắc sâu nổi vất vả khó nhọc của người mẹ vùng cao trong lao động sản xuất thời chông Mĩ. Đối với những bà mẹ sớm hôm tần tảo nuôi con, dường như họ  không biết mệt mỏi bởi đứa con là niềm hi vọng, là nguồn an ủi, động viên, tiếp thêm sức mạnh và nghị lực cho mẹ:                              

Em ngủ ngoan em đừng làm mẹ mỏi                              

Mặt trời của bắp thì nằm trên đồi                              

Mặt trời của mẹ em nằm trên lưng.

Câu thơ lấp lánh nét đẹp cuộc đời và tình mẹ con. Biện pháp ẩn dụ trong những câu thơ này có nhiều ý nghĩa. Bắp trên nương tươi tốt nhờ ánh nắng mặt trời. Cu Tai cũng giống như mặt trời tỏa nắng sưởi ấm trái tim mẹ để mẹ sống tốt hơn, đẹp hơn cho đời. Em là mặt trời bé bỏng, thân yêu của mẹ. Lời ở khúc hát ru này vẫn là tiếng nói tâm tình của người mẹ nhưng đã chứa đựng ước mơ lớn hơn:   

Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi                              

Mẹ thương a-kay, mẹ thương làng đói                              

Con mơ cho mẹ hát bắp lên đều                              

Mai sau con lớn phát mười Ka-lưi…

Càng thương con, người mẹ lại càng thương bà con dân bản. Mẹ ước mơ về một ngày mai no ấm hạnh phúc, về sự trưởng thành và sức mạnh kì diệu của đứa con thân yêu. Nếu ở hai đoạn thơ trước, tác giả miêu tả cảnh mẹ địu con trên lưng giã gạo nuôi bộ đội, địu con lên nương tỉa bắp thì ở đoạn thơ này là cảnh mẹ địu con cùng đi đánh giặc:                              

Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi                              

Em ngủ cho ngoan, đừng rời lưng mẹ                              

Mẹ đang chuyển lán, mẹ đi đạp rừng                              

Thằng Mĩ đuổi ta phải rời con suối                              

Anh trai cầm súng, chị gái cầm chông                              

Mẹ địu em đi để giành trận cuối

Sự lặp lại hai câu thơ Em cu Tai ngủ trên lưng mẹ ơi, Em ngủ cho ngoan, đừng rời lưng mẹ đã tạo nên âm điệu ngân nga, thấm dần vào người đọc một cảm xúc thân thương. Con cùng mẹ băng suối, vượt ngàn, đạp rừng xông tới. Cả nhà, cả làng, cả nước cùng đánh giặc. Nhịp thơ sôi nổi, thôi thúc như một hành khúc lên đường. Câu kết vẽ lên hình ảnh thật xúc động:                              

Từ trên lưng mẹ, em đến chiến trường                              

Từ trong đói khổ em vào Trường Sơn.

Lời thơ khẳng định ý chí chiến đấu mãnh liệt của bà mẹ Tà-ôi nói riêng và đồng bào miền tây Thừa Thiên Huế nói chung. Lúc này, mẹ và em cùng lên đường vào Trường Sơn đánh giặc, nơi có biêt bao khó khăn vất vả, nơi cái chết và sự sống chỉ cách nhau gang tấc. Kết thúc bài thơ vẫn là lời ru và ước nguyện của mẹ:                              

Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi                              

Mẹ thương a-kay, mẹ thương đất nước                              

Con mơ cho mẹ được thấy Bác Hồ                              

Mai sau con lớn làm người Tự do…

Điệp khúc: Ngủ ngoan a-kay ơi, ngủ ngoan a-kay hỡi, Mẹ thương a-kay…, Con mơ cho mẹ…, Mai sau con lớn… đã thể hiện khát vọng cháy bỏng trong lòng người mẹ. Mẹ mong ước cho con những điều thật thiết thực và cũng thật lớn lao, kì diệu:

Mai sau con lớn vung chày lún sân…,                              

Mai sau con lớn phát mười Ka-lưi                              

Mai sau con lớn làm người Tự do…

Khi giã gạo, mẹ mong con mơ cho mẹ hạt gạo trắng ngần. Khi tỉa bắp trên nương, mẹ mong con mơ cho mẹ hạt bắp lên đều. Khi chiến đấu, mẹ mong con mơ cho mẹ được thấy Bác Hồ trong ngày đất nước sạch bóng quận thù, Bắc-Nam thông nhất. Chính tình thương, đức hi sinh, lòng vị tha và nhân hậu cao cả của những người mẹ nghèo yêu nước ấy đã góp phần làm nên chiến thắng hôm nay. Bài thơ ra đời năm 1971, trong giai đoạn ác liệt nhất của cuộc chiến đấu chông Mĩ cứu nước nhưng đến nay nó vẫn còn giừ nguyên giá trị. Khúc hát ru đã được phổ nhạc, trở thành bài ca được nhiều người ưa thích. Tình yêu thương con của bà mẹ nghèo miền núi gắn liền với tình thương bộ đội, tình yêu làng bản, lòng kính yêu Bác Hồ và tình yêu đất nước. Khúc hát ru những em bé lởn trên lưng mẹ được đánh giá là một trong những bài thơ hay của thơ ca giai đoạn chống Mĩ cứu nước. Giờ đây, đọc lại bài thơ, người ta vẫn rưng rưng xúc động bởi tình cảm mộc mạc, chân thành cao đẹp của những người mẹ trong cuộc kháng- chiến chống Mĩ gian khổ và oanh liệt của dân tộc ta.

Tự hào thay, người mẹ Việt Nam! Sau cuộc chiến tranh chống Mỹ cứu nước, Tổ quốc ta, nhân dân ta đã xây dựng biết bao tượng đài để ghi nhớ công ơn và ngợi ca những người mẹ Việt Nam anh hùng, Với Khúc hát ru những em bé lớn trẽn lưng mẹ, nhà thơ Nguyễn Khoa Điềm cũng đã xây dựng thành công một tượng đài bằng ngôn ngữ về những người mẹ miền núi vô danh.

Nguyễn Tuyến tổng hợp